भ्याजिनाइटिस (Vaginitis)
भ्याजिनाइटिस (Vaginitis) भन्नाले योनि सुन्निने वा चिलाउने/पोल्ने समस्यालाई बुझाउँछ, जसले प्रायजसो योनिको बाहिरी भागमा पनि असर पार्छ। यसले गर्दा योनिबाट असामान्य स्राव बग्ने, चिलाउने, दुख्ने वा पोल्ने हुन सक्छ। यसका सामान्य कारणहरूमा ब्याक्टेरियल भ्याजिनोसिस, भ्याजिनल थ्रस, ट्रिकोमोनियासिस, प्रयोग गरिने विभिन्न सामग्री वा साबुनबाट हुने असर, हर्मोनका कारण हुने सुख्खापना र छालाका केही समस्याहरू पर्छन्। यसका केही कारणहरू यौनसम्पर्कबाट सर्ने खालका हुन्छन् भने धेरैजसो यौनसम्पर्कबाट सर्दैनन्।
लक्षणका आधारमा मात्रै यसको सही कारण पत्ता लगाउन सकिँदैन। गलत एन्टीफंगल, एन्टिबायोटिक वा योनिका अन्य सामग्रीको प्रयोगले सही उपचारमा ढिलाइ हुन सक्छ वा पोल्ने/चिलाउने समस्या झनै बल्झिन सक्छ। त्यसैले नयाँ, लगातार रहने वा बेलाबेलामा दोहोरिने लक्षणहरू देखिएमा स्वास्थ्यकर्मीबाट जाँच गराउनुपर्छ।
लक्षणहरू
देखा पर्न सक्ने लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
योनि वा योनिको बाहिरी भागमा चिलाउने, दुख्ने, पोल्ने वा सुन्निने
योनिबाट आउने पानी वा श्राव (discharge) को रङ्ग, गन्ध, मात्रा वा बाक्लोपना सामान्यभन्दा फरक हुने
योनि सुक्खा हुने
पिसाब फेर्दा दुख्ने वा पोल्ने
यौनसम्पर्कका बेला दुख्ने वा असजिलो हुने
हल्का रगत वा थोपा-थोपा रगत देखिने
योनिको मुखवरिपरिको छाला रातो हुने, सुन्निने, छाला फुट्ने/चिलाउने/पोल्ने
नराम्रो वा माछाको जस्तो गन्ध आउने
तल्लो पेट वा कम्मरभन्दा मुनिको भागमा असजिलो हुने
अरु विभिन्न कारणहरूले गर्दा हुने लक्षणहरू पनि फरक-फरक हुन सक्छन्:
Vaginal thrush (योनिमा हुने फङ्गल संक्रमण): यसले गर्दा प्रायजसो धेरै चिलाउने, दुख्ने र सेतो बाक्लो पानी/श्राव बग्ने हुन्छ, यद्यपि कहिलेकाहीँ श्राव नबग्न पनि सक्छ।
Bacterial vaginosis (योनिको ब्याक्टेरियाको असन्तुलनले हुने समस्या): यसले गर्दा प्रायजसो माछाको जस्तो गन्ध आउने, पातलो खैरो वा सेतो पानि/श्राव बग्ने हुन्छ र हल्का मात्र चिलाउन सक्छ। यो योनिमा हुने सामान्य ब्याक्टेरियाको सन्तुलन बिग्रिएर हुन्छ र यो सरसफाइको कमीले मात्र हुने होइन।
Trichomoniasis (यौनसम्पर्कबाट सर्ने एक प्रकारको संक्रमण): यसले गर्दा गुप्ताङ्ग दुख्ने, पोल्ने र सफा, सेतो, पहेँलो वा हरियो रङ्गको पानी बग्न सक्छ, जसमा कहिलेकाहीँ नराम्रो गन्ध पनि आउँछ। यो यौनसम्पर्कका माध्यमबाट सर्ने संक्रमण हो।
Hormonal dryness (हर्मोनको कमीले योनि सुक्खा हुने अवस्था): विशेष गरी महिनावारी सुक्ने उमेर वरपर वा महिनावारी रोकिएपछि योनि सुक्खा हुने, पोल्ने, यौनसम्पर्क गर्दा असजिलो हुने र बेलाबेलामा पिसाबको समस्या दोहोरिने हुन सक्छ।
Irritation वा allergy (छाला चिलाउने, पोल्ने वा एलर्जी हुने अवस्था): साबुन, सुगन्धित वस्तुहरू, एन्टिसेप्टिक, डिटर्जेन्ट, प्याड, कसिलो कपडा वा पटक-पटक पखाल्नाले योनिको बाहिरी र भित्री भागमा असर पर्न सक्छ।
महिनावारी चक्र, गर्भावस्था वा यौन उत्तेजनाका बेला योनिबाट बग्ने सामान्य श्रावमा परिवर्तन आउन सक्छ। तर यदि यो परिवर्तनसँगै नराम्रो गन्ध, चिलाउने, दुख्ने, रगत देखिने वा पिसाब फेर्दा समस्या हुने जस्ता लक्षणहरू छन् भने ध्यान दिनुपर्छ।
खतराका संकेत
भ्याजिनाइटिसका लक्षणहरूसँगै तलको अवस्था देखिएमा तुरुन्तै डाक्टर वा स्वास्थ्य संस्थामा देखाइहाल्नुहोस्:
तल्लो पेट वा पेल्भिक क्षेत्रमा कडा वा झन्-झन् बढ्दै गएको दुखाइ
उच्च ज्वरो आउने, काम्ने, पटक-पटक उल्टी हुने वा स्वास्थ्य अवस्था ज्यादै बिग्रिएको महसुस हुने
बेहोस हुने, कडा रिङ्गटा लाग्ने, अन्योल हुने वा अत्यधिक कमजोरी महसुस हुने
योनिबाट धेरै रगत बग्ने वा ठूला-ठूला रगतका डल्ला जाने
गर्भवती भएको बेला तल्लो पेट दुख्ने, रगत बग्ने, ज्वरो आउने वा असञ्चो महसुस हुने
प्रेग्नेन्सी टेस्ट पोजिटिभ आएको र पेटको एकपट्टि मात्र दुख्ने, काँधको माथिल्लो भाग दुख्ने, रिङ्गटा लाग्ने वा बेहोस हुने
यौनअङ्ग वरपर कडा सुन्निने, रातोपना तीव्र रूपमा फैलिने, फोका उठ्ने, घाउ/खटिरा आउने वा छाला कालो हुने
पिसाब फेर्नै नसकिने
देहायका अवस्थामा ढिला नगरी चाँडै स्वास्थ्य परीक्षण गराउनुहोस्:
योनिबाट असामान्य पानी बग्नेसँगै तल्लो पेट दुख्ने, यौनसम्पर्क गर्दा दुख्ने वा महिनावारीको बीचमा/यौनसम्पर्कपछि रगत बग्ने भएमा
असुरक्षित यौनसम्पर्क वा नयाँ यौन जोडीसँगको सम्पर्कपछि लक्षणहरू सुरु भएका भएमा
यौनअङ्गमा घाउ, खटिरा वा फोकाहरू आएमा
उपचारपछि पनि लक्षणहरू दोहोरिइरहने वा सुधार नभएमा
तपाईं गर्भवती हुनुहुन्छ, भर्खरै बच्चा जन्माउनुभएको छ वा भर्खरै स्त्रीरोग सम्बन्धी कुनै जाँच वा उपचार गराउनुभएको छ भने
तपाईंलाई मधुमेह छ, रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर छ वा रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता घटाउने औषधि प्रयोग गरिरहनुभएको छ भने
बालबालिकामा यस्ता लक्षणहरू देखिएमा
यौनजन्य हिंसा, जबरजस्ती वा दुर्व्यवहारको शङ्का वा चिन्ता भएमा
तल्लो पेट दुख्ने, ज्वरो आउने र असामान्य पानी बग्ने समस्या Vaginitis मात्र नभई Pelvic Inflammatory Disease (महिलाको प्रजनन अंगमा हुने संक्रमण) को सङ्केत पनि हुन सक्छ, जसका लागि समयमै उपचार गराउनु आवश्यक हुन्छ।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
Vaginitis को घरमै आफैँ उपचार गरिहाल्नु हुँदैन, किनभने अन्य धेरै स्वास्थ्य समस्याहरूमा पनि यस्तै लक्षणहरू देखिन सक्छन्। डाक्टरकहाँ जाँचको व्यवस्था नमिल्दासम्म योनि चिलाउने वा पोल्ने समस्या कम गर्न तपाईंले निम्न उपायहरू अपनाउन सक्नुहुन्छ:
योनिको बाहिरी भागलाई पानी वा गन्धविहीन साबुनको विकल्पले बिस्तारै सफा गर्ने
धोएपछि सो भागलाई रगड्नुको सट्टा कपडाले हल्का थिचेर सुकाउने
खुकुलो र हावा छिर्ने सुतीको भित्री कपडा लगाउने
भिजेका वा पसिनाले ओसिलो भएका कपडाहरू तुरुन्तै फेर्ने
सुगन्धित साबुन, भेजाइनल वाश, एन्टिसेप्टिक, डिओडोरेन्ट, बबल बाथ र गन्धयुक्त प्याडको प्रयोग नगर्ने
योनिभित्र पानीले पखाल्ने (douching) नगर्ने तथा जडीबुटी, दही, रसायन वा घरेलु उपचारका वस्तुहरू योनिभित्र नहाल्ने
योनि सुक्खा हुने समस्या छ भने यौनसम्पर्क गर्दा गन्धविहीन लुब्रिकेन्ट प्रयोग गर्ने
यौनसम्पर्क गर्दा दुख्छ वा आफ्नो पार्टनरमा संक्रमण सर्ने जोखिम छ भने यौनसम्पर्क नगर्ने
उपयुक्त अवस्थामा, यौनजन्य रोग नभएको पक्का नभएसम्म वा उपचार पूरा नभएसम्म कन्डमको प्रयोग गर्ने
योनिबाट बग्ने पानी, गन्ध आउने, चिलाउने, दुख्ने, रगत बग्ने, महिनावारीको मिति र हालसालै खाएका औषधिहरूको विवरण राख्ने
लक्षणहरू 'थ्रस' जस्तै देखिए पनि पटक-पटक एन्टिफङ्गल उपचार नगर्नुहोस्। Bacterial vaginosis, Trichomoniasis, छालाको रोग वा अन्य असरले पनि उस्तै लक्षणहरू गराउन सक्छन्। त्यसैले लक्षणहरू दोहोरिइरहेमा स्वास्थ्य परीक्षण गराउनुपर्छ।
पहिले बचेका एन्टिबायोटिक प्रयोग नगर्नुहोस्। एन्टिबायोटिक ले तपाईंको समस्याको वास्तविक कारणमा काम नगर्न सक्छ र यसले असर (साइड इफेक्ट) गराउनुका साथै औषधिले काम नगर्ने समस्या बढाउन सक्छ।
उपचार
यसको उपचार मुख्यतय यो के कारण ले भएको हो भन्ने कुरामा निरभर गर्छ।
स्वास्थ्यकर्मीले तपाईँको लक्षण, महिनावारीको इतिहास, गर्भवती हुने सम्भावना, यौन इतिहास, हालसालै प्रयोग गर्नुभएको एन्टिबायोटिक, मधुमेह, सरसफाइका सामग्रीहरू र पहिले देखिएका समस्याहरूका बारेमा सोध्न सक्नुहुन्छ। उहाँहरूले योनि र बाहिरी भागको जाँच गर्न सक्नुहुन्छ र योनिको स्राव (swab) वा अन्य नमुना लिन सक्नुहुन्छ। साथै पिसाब परीक्षण, गर्भावस्था परीक्षण वा यौनजन्य संक्रमण को परीक्षणको व्यवस्था पनि गर्न सकिन्छ।
सम्भावित उपचारहरू यस प्रकार छन्:
Vaginal thrush: क्यान्डिडियासिस (candidiasis) भएको पुष्टि भएमा वा शंका लागेमा फङ्गलविरुद्धको उपचार प्रयोग गर्न सकिन्छ। बेलाबेलामा दोहोरिने, गम्भीर वा असामान्य अवस्थामा थप परीक्षण र लामो वा फरक किसिमको उपचार योजना आवश्यक पर्न सक्छ।
Bacterial vaginosis: यसका लागि एन्टिबायोटिक प्रयोग गर्न सिफारिस गर्न सकिन्छ। गर्भावस्थामा यसको जाँच गर्नु विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छ, किनभने यसले गर्भावस्थाका जटिलताहरूसँग सम्बन्ध राख्न सक्छ।
Trichomoniasis: यसका लागि निश्चित प्रकारको जीवाणुरोधी औषधिको आवश्यकता पर्छ। पुनः संक्रमण हुन नदिन यौन जोडीको पनि जाँच र उपचार गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
अन्य यौनजन्य संक्रमण: क्ल्यामिडिया (chlamydia), गोनोरिया (gonorrhoea) वा अन्य संक्रमणहरूका लागि परीक्षण र उपयुक्त उपचार आवश्यक हुन्छ।
Hormonal dryness: स्वास्थ्य जाँचपछि योनिको सुक्खापन हटाउने मोइस्चराइजर, ल्युब्रिकेन्ट वा डाक्टरले तोकेको हर्मोनल जेलको उपचार पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
इरिटेन्ट वा allergy ले हुने Vaginitis: समस्या गराउने सामग्रीको प्रयोग रोक्नु र छालाको सुरक्षा गर्नु नै पर्याप्त हुन सक्छ; सूजन कायमै रहेमा डाक्टरले तोकेको उपचार आवश्यक पर्न सक्छ।
छालाको समस्या: एकजिमा (eczema), लाइकेन स्क्लेरोसस (lichen sclerosus) र बाहिरी यौनअंगका अन्य समस्याहरूका लागि विशेष उपचार र कहिलेकाहीँ विशेषज्ञको परामर्श आवश्यक हुन्छ।
बाहिरी वस्तु अड्किनु: भित्र अड्किएको ट्याम्पोन (tampon) वा अन्य कुनै वस्तु सजिलै निकाल्न नसकिएमा स्वास्थ्यकर्मीद्वारा सुरक्षित रूपमा निकाल्नुपर्छ।
नेपालको राष्ट्रिय यौनरोग निर्देशिकाले प्रयोगशाला परीक्षण तुरुन्तै उपलब्ध नभएको अवस्थामा योनिको स्रावको लागि लक्षणमा आधारित उपचार विधि (syndromic approach) प्रयोग गरिन्छ। तर, लक्षणहरू दोहोरिएमा, गम्भीर भएमा, तल्लो पेट दुख्ने समस्यासँग जोडिएमा वा सुरुवाती उपचारपछि पनि सुधार नभएमा शारीरिक जाँच र लक्षित परीक्षणहरू उपयोगी हुन्छन्।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
मेरो लक्षणहरूको सम्भावित कारण के हुन सक्छ?
के यो Vaginal thrush, Bacterial vaginosis वा यौनसम्पर्कबाट सर्ने संक्रमण हुन सक्छ?
के मैले vaginal swab (योनिबाट नमुना लिने जाँच), पिसाब परीक्षण वा यौनरोगको जाँच गराउनुपर्छ?
के गर्भावस्था, महिनावारी रोकिने अवस्था (menopause), मधुमेह वा कुनै औषधिका कारणले यस्तो भएको हुन सक्छ?
के मेरो यौन साथी(partner)ले पनि जाँच वा उपचार गराउनुपर्छ?
के उपचार पूरा नभएसम्म मैले यौनसम्पर्क गर्नु हुँदैन?
मैले कुन साबुन, प्याड वा योनिमा प्रयोग गरिने सामग्रीहरू प्रयोग गर्नु हुँदैन?
यदि लक्षणहरू फेरि दोहोरिए भने मैले के गर्नुपर्छ?
के तल्लो पेट दुख्ने वा रगत बग्ने समस्याले कुनै गम्भीर अवस्थालाई जनाउँछ?
कस्ता लक्षणहरू देखिएमा म तुरुन्तै अस्पताल जानुपर्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, PHC, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।