लेप्टोस्पाइरोसीस ( Leptospirosis )
लेप्टोस्पाइरोसीस ( Leptospirosis) Leptospira नामक ब्याक्टेरियाका कारण हुने एक प्रकारको संक्रमण हो। यो संक्रमित जनावरको पिसाबले दूषित भएको पानी, हिलो वा माटोको माध्यमबाट मानिसमा सर्छ। मुसा, गाईवस्तु, सुँगुर, कुकुर र अन्य स्तनधारी जनावरहरूले यो ब्याक्टेरिया सार्न सक्छन्। दूषित पानी वा हिलो काटिएको वा चोट लागेको छाला, आँखा, नाक वा मुखमा पर्दा मानिसमा यो संक्रमण हुन सक्छ। त्यस्तै, दूषित पानी पिउनाले पनि यो रोग सर्न सक्छ।
नेपालमा, विशेषगरी मनसुनको समयमा वा मनसुनपछि बाढीको पानी, हिलो खेतबारी, नाला, ढल, जनावरको पिसाब, कृषि क्षेत्र वा जमेको पानीको सम्पर्कमा आएका व्यक्तिमा कारण नखुलेको ज्वरो आएमा Leptospirosis हुन सक्ने सम्भावनालाई ध्यान दिनुपर्छ। नेपालको EDCD (इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखा) को सरुवा रोग निर्देशिकाले संक्रमित जनावरको पिसाब मिसिएको सफा पानी वा ओसिलो माटोको सम्पर्कमा आउनुलाई यसको प्रमुख जोखिम मान्दछ। साथै, निर्देशिकाले Leptospirosis का लक्षणहरू इन्फ्लुएन्जा, टाइफाइड ज्वरो, निमोनिया, viral hepatitis र मेनिन्जाइटिस जस्ता रोगहरूसँग मिल्दाजुल्दा हुन सक्ने कुरा पनि उल्लेख गरेको छ।
लक्षणहरू
रोगको सम्पर्कमा आएको केही दिनदेखि केही हप्ताभित्र लक्षणहरू देखिन थाल्छन्। यी लक्षणहरू सामान्य पनि हुन सक्छन्, तर केही मानिसहरू गम्भीर रूपमा बिरामी पर्न सक्छन्।
देखिन सक्ने सम्भावित लक्षणहरू:
अचानक ज्वरो आउने वा काँप छुट्ने
कडा टाउको दुख्ने
मांसपेशी दुख्ने, विशेष गरी पिँडौला र कम्मरको तल्लो भाग
पीप नआइकन आँखा रातो हुने
वाकवाकी लाग्ने, बान्ता हुने वा पखाला लाग्ने
पेट दुख्ने
खोकी लाग्ने
थकान लाग्ने वा धेरै कमजोरी महसुस हुने
भोक नलाग्ने
केही अवस्थामा छालामा बिमिरा आउने
जन्डिस अर्थात् आँखा वा छाला पहेँलो हुने
पिसाब गाढा हुने वा पिसाब कम आउने
Leptospirosis का सुरुवाती लक्षणहरू डेंगु, स्क्रब टाइफस, मलेरिया, टाइफाइड ज्वरो, viral hepatitis, इन्फ्लुएन्जा, कोभिड-१९ र अन्य संक्रमण सँग मिल्दाजुल्दा हुने भएकाले यसलाई चिन्न गाह्रो हुन सक्छ। केवल लक्षणका आधारमा मात्र यो रोग हो भनेर पक्का गर्न सकिँदैन।
खतराका संकेत
ज्वरोसँगै निम्न लक्षणहरू देखिएमा तुरुन्तै नजिकैको अस्पताल जानुहोस्:
आँखा वा छाला पहेंलो हुनु
पिसाब धेरै कम हुनु वा पटक्कै नहुनु
अति नै कमजोरी हुनु, बेहोस हुनु, अलमल्ल पर्नु वा ब्युँझिन गाह्रो हुनु
टाउको कडासँग दुख्नुका साथै घाँटी कडा हुनु, पटक-पटक बान्ता हुनु वा उज्यालो हेर्न गाह्रो हुनु
सास फेर्न गाह्रो हुनु, छाती दुख्नु वा खकारमा रगत आउनु
पेट कडासँग दुख्नु वा पेट फुल्लिएर छुँदा धेरै दुख्नु
गिजा, नाक, बान्ता, दिसा वा पिसाबबाट रगत बग्नु
छालाभरि नीलो डाम बस्नु वा साना रातो-बैजनी थोप्लाहरू देखिनु
हातखुट्टा चिसो हुनु, छिटो-छिटो सास फेर्नु, नाडीको गति तीव्र हुनु वा Shock (शरीरका महत्त्वपूर्ण अंगहरूमा रगतको प्रवाह कम हुने जीवन संकटको अवस्था) का लक्षणहरू देखिनु
पटक-पटक बान्ता हुनु वा केही पनि झोल कुरा पेटमा नअडिनु
गर्भावस्थामा ज्वरो आउनु, पहेंलोपना देखिनु, धेरै कमजोरी हुनु वा पिसाब कम हुनु
पहिलेदेखि नै मिर्गौलाको रोग, कलेजोको रोग, मधुमेह, HIV वा रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएको अवस्था हुनु
उपचारमा ढिलाइ भएमा कडा खालको Leptospirosis ले मिर्गौला फेल हुने, कलेजो फेल हुने, Meningitis, सास फेर्न समस्या हुने, फोक्सोमा रगत बग्ने र मृत्यु समेत हुन सक्छ। जन्डिस र मिर्गौलामा असर पर्ने यस्तो कडा अवस्थालाई कहिलेकाहीँ Weil's disease पनि भनिन्छ।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
बाढीको पानी, हिलो, ढल वा जनावरको पिसाबको सम्पर्कमा आएपछि ज्वरो आएमा Leptospirosis को घरमै मात्र उपचार गरेर बस्नु हुँदैन। चाँडै स्वास्थ्य परीक्षण गराइहाल्नुहोस्, किनकि एन्टिबायोटिक समयमै सुरु गर्दा बढी प्रभावकारी हुन्छ।
जोखिम कम गर्ने उपायहरू:
बाढीको पानी, हिलो खेतबारी, नाली वा जमेको पानीमा खाली खुट्टा हिँड्ने वा काम गर्ने नगर्नुहोस्।
भिजेको माटो, खेतबारी, नाली, ढल वा जनावर पाल्ने ठाउँमा काम गर्दा पानी नछिर्ने बुट, पन्जा र सुरक्षित कपडा लगाउनुहोस्।
कटेका वा कोरिएका घाउहरूलाई पानी नछिर्ने पट्टीले राम्ररी ढाक्नुहोस्।
हिलो, बाढीको पानी वा जनावरको पिसाब छोइएमा साबुन र सफा पानीले छाला राम्ररी धुनुहोस्।
ढल वा जनावरको पिसाब मिसिएको हुन सक्ने पानीमा पौडी खेल्ने वा नुहाउने नगर्नुहोस्।
पानी सुरक्षित छ कि छैन भन्ने पक्का नभएमा उमालेको, छानेको वा राम्ररी शुद्धीकरण गरिएको पानी मात्र पिउनुहोस्।
खानालाई सधैँ ढाकेर राख्नुहोस् र मुसा तथा जनावरको मलमूत्रबाट टाढा राख्नुहोस्।
सम्भव भएसम्म घरवरिपरि मुसाहरू नियन्त्रण गर्नुहोस्।
सम्भव भएसम्म घर, गोठ र खेतबारीवरिपरि जमेको पानीको निकास गर्नुहोस्।
बाढीको पानी वा खेतीपातीको कामपछि आएको ज्वरोलाई बेवास्ता नगर्नुहोस्। पहिले बचेका एन्टिबायोटिक आफूखुसी नखानुहोस् र डाक्टरले सिफारिस गरेको एन्टिबायोटिक तोकिएको समयभन्दा अगावै खान नछाड्नुहोस्। कटेका वा कोरिएका घाउमा कुनै रसायन, मट्टितेल वा जडीबुटीजन्य सामग्रीहरू नलगाउनुहोस्।
उपचार
Leptospirosis को उपचार एन्टिबायोटिक बाट गरिन्छ। स्वास्थ्यकर्मीको परीक्षणपछि सामान्य अवस्थामा मुखबाट खाने एन्टिबायोटिक दिन सकिन्छ भने कडा बिरामी परेको अवस्थामा अस्पताल भर्ना गरेर नसाबाट एन्टिबायोटिक दिनुपर्ने हुन सक्छ। सुरुआती चरणमै उपचार गर्दा रोग गम्भीर हुन पाउँदैन र चाँडो निको हुन मद्दत पुग्छ।
स्वास्थ्यकर्मीले निम्न परीक्षणहरू गराउन सक्नुहुन्छ:
संक्रमण र सूजन पत्ता लगाउने रगत परीक्षण
मिर्गौलाको कार्यक्षमता परीक्षण (Kidney function test)
कलेजोको कार्यक्षमता परीक्षण र बिलिरुबिन जाँच
रगत बग्ने वा कडा बिरामी भएको शंका लागेमा रगत जम्ने क्षमताको परीक्षण (Blood clotting test)
पिसाब परीक्षण
लक्षण देखिएको समय र उपलब्धताका आधारमा Leptospirosis PCR वा एन्टीबडी परीक्षण
डेंगु, मलेरिया, स्क्रब टाइफस, टाइफाइड ज्वरो, Viral hepatitis वा ज्वरो आउने अन्य कारणहरूको परीक्षण
खोकी, सास फेर्न गाह्रो हुने वा छाती दुख्ने समस्या भएमा छातीको एक्स-रे वा अक्सिजनको मात्रा परीक्षण
रोग कडा भएमा नसाबाट दिइने तरल पदार्थ, अक्सिजन, कडा निगरानी, रगत बगेमा त्यसको उपचार, मिर्गौला फेल भएमा डायलासिस वा गहन उपचार कक्ष (ICU) मा राखेर कृत्रिम सास फेर्ने व्यवस्था (भेन्टिलेटर) चाहिन सक्छ। CDC का अनुसार कुन परीक्षण गर्ने भन्ने कुरा लक्षण देखिएको समयमा निर्भर हुन्छ। यदि समयमै उपचार गरिएन भने यो रोग बढेर मिर्गौला फेल हुने, जण्डिस हुने, सास फेर्न नसकिने (रेस्पिरेटरी फेलियर), कलेजो फेल हुने र Meningitis जस्ता गम्भीर समस्याहरू हुन सक्छन्।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
के यो ज्वरो Leptospirosis, डेङ्गु, स्क्रब टाइफस, टाइफाइड ज्वरो, मलेरिया वा हेपाटाइटिस हुनसक्छ?
म कस्तो कुराको सम्पर्कमा आएकाले गर्दा Leptospirosis हुने सम्भावना बढी हुन्छ?
के मैले रगत, पिसाब वा Leptospirosis सम्बन्धी विशेष जाँच गराउनुपर्छ?
के मेरो मिर्गौला र कलेजोको जाँचको रिपोर्ट सामान्य छ?
के सबै जाँचको रिपोर्ट आउनुअघि नै एन्टिबायोटिक सुरु गर्नुपर्छ?
के म अस्पताल भर्ना हुनुपर्छ वा नसाबाट एन्टिबायोटिक लिनुपर्छ?
कस्ता लक्षणहरू देखिएमा म तुरुन्तै अस्पताल फर्कनुपर्छ?
खेतीपाती गर्दा, वर्षायाममा वा बाढीपछिको सरसफाइ गर्दा Leptospirosis बाट कसरी बच्न सकिन्छ?
के मेरा जनावर वा स्थानीय पानीका मुहानहरूको जनस्वास्थ्य टोलीबाट जाँच गराउन आवश्यक छ?
के यो अवस्थाबारे स्थानीय स्वास्थ्य निकायलाई जानकारी गराउनुपर्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, PHC, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।