प्रोस्टेट ग्रन्थि ठूलो हुनु (Enlarged prostate)
प्रोस्टेटको आकार ठूलो हुनुलाई सामान्यतया बेनाइन प्रोस्टेट इनलार्जमेन्ट (BPE) वा बेनाइन प्रोस्टेटिक हाइपरप्लेसिया (BPH) भनिन्छ। प्रोस्टेट पिसाबथैलीको मुनि रहने एउटा सानो ग्रन्थी हो, जसले शरीरबाट पिसाब बाहिर लैजाने नलीलाई घेरेको हुन्छ। यसको आकार बढ्दै जाँदा यसले पिसाबको नलीलाई थिच्न सक्छ, जसले गर्दा पिसाब फेर्न गाह्रो हुन सक्छ।
प्रोस्टेटको आकार बढ्नु प्रोस्टेट क्यान्सर होइन, र यो हुँदैमा प्रोस्टेट क्यान्सर हुने जोखिम बढ्दैन। तर, प्रोस्टेटको आकार बढ्ने, प्रोस्टेट क्यान्सर, संक्रमण, पिसाबथैलीको समस्या र अन्य अवस्थाहरूले गर्दा पिसाबसम्बन्धी उस्तै खालका लक्षणहरू देखिन सक्छन्। त्यसैले आफैंले रोगको अनुमान गर्नुभन्दा नयाँ वा निरन्तर देखिइरहने लक्षणहरूको सही जाँच गराउनुपर्छ।
लक्षणहरू
यस प्रकारका लक्षणहरू देखा पर्न सक्छन्:
पिसाब फेर्न सुरु गर्न गाह्रो हुने
पिसाब आउनुअघि पर्खिनुपर्ने वा कन्नुपर्ने
पिसाबको धारा कमजोर वा मसिनो हुने
पिसाब रोकिँदै र फेरि आउँदै गर्ने
पिसाबथैली खाली हुन सामान्यभन्दा बढी समय लाग्ने
पिसाब फेरिसकेपछि पनि थोपा-थोपा खसिरहने
पिसाबथैली पूरै खाली नभएको जस्तो महसुस हुने
छिटो-छिटो पिसाब फेर्नुपर्ने
पिसाब एकदमै रोक्नै नसकिने गरी हतारमा आउने
राति पिसाब फेर्न पटक-पटक उठ्नुपर्ने
शौचालय पुग्नुअघि नै पिसाब चुहिने
कहिलेकाहीँ पिसाब फेर्नै नसकिने
प्रोस्टेटको आकार र लक्षणको गम्भीरता सधैँ एउटै नहुन सक्छ। प्रोस्टेट थोरै मात्र बढेको भए पनि पिसाब नलीमा ठूलो अवरोध हुन सक्छ भने केही मानिसहरूमा प्रोस्टेट धेरै बढेको भएपनि एकदमै कम लक्षणहरू देखिन सक्छन्। पिसाब फेर्ने प्रणालीको तल्लो भागमा देखिने यस्ता लक्षणहरू पिसाबथैली, मूत्रनली, संक्रमण, खाइरहेको औषधि, मधुमेह वा स्नायुसम्बन्धी (नसाको) रोगका कारणले पनि हुन सक्छन्।
खतराका संकेत
यदि तपाईंलाई निम्नमध्ये कुनै समस्या भएमा तुरुन्तै नजिकैको अस्पताल जानुहोस्:
पेटको तल्लो भाग दुखेको, भरिएको वा सुन्निएको भए तापनि पिसाब फेर्न नसकिएमा
पिसाबमा रगतका डल्ला आउने गरेमा वा रगत बगेका कारण पिसाब फेर्नै नसकेमा
ज्वरो आउने, काम्ने, पिसाब फेर्दा पोल्ने, ढाड वा कोखा दुख्ने र धेरै नै अस्वस्थ महसुस भएमा
पेटको तल्लो भाग, कम्मर वा ढाडमा कडा दुखाइ भएमा
अलमल्ल पर्ने, धेरै कमजोरी हुने, बेहोस हुने वा धेरै गम्भीर बिरामी परेमा
शरीर सुन्निने, बान्ता हुने वा सास फेर्न गाह्रो हुने समस्यासँगै एकदमै कम पिसाब हुने गरेमा
पिसाब पटक्कै फेर्न नसक्ने अवस्थालाई "acute urinary retention" (पिसाब रोकिएर पिसाबथैली भरिने अवस्था) भनिन्छ। यस्तो बेला पिसाबथैलीबाट पिसाब बाहिर निकाल्न र यसको कारण पत्ता लगाउन तुरुन्तै उपचार गराउनुपर्छ।
यदि निम्न अवस्था छ भने तुरुन्तै डाक्टरसँग जाँच गराइहाल्नुहोस्:
पिसाबमा एक पटक मात्र भए पनि रगत देखिएमा
पिसाबसम्बन्धी समस्याहरू क्रमशः झन्झन् बिग्रँदै गएमा
तपाईंलाई पटक-पटक पिसाबको संक्रमण हुने गरेमा
कारणविना तौल घट्दै गएमा, हाड वा ढाड निरन्तर दुखिरहेमा, वा धेरै थकान महसुस भएमा
पिसाब रोक्न नसक्ने नयाँ समस्या देखिएमा, खुट्टा कमजोर भएमा वा गुप्ताङ्ग तथा मलद्वार वरपरको भाग लाटो भएमा
पिसाब फेर्दा, वीर्य झर्दा दुखाइ हुने गरेमा वा कम्मरको तल्लो भाग निरन्तर दुखिरहेमा
तपाईंको पहिले प्रोस्टेट, पिसाबथैली वा पिसाब नलीको शल्यक्रिया भएको भएमा
पिसाबमा रगत देखिनु, दुखाइ हुनु, पटक-पटक संक्रमण हुनु र दीर्घकालीन रूपमा पिसाब रोकिनुजस्ता समस्याहरूका लागि प्रोस्टेट बढेको सामान्य उपचार मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ; यसका लागि विशेषज्ञ डाक्टरद्वारा थप विस्तृत जाँच गराउनुपर्ने हुन्छ।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
प्रोस्टेट ठूलो हुने समस्यालाई सधैँ घरमै गरिने उपायहरूबाट मात्रै नियन्त्रण गर्न सकिँदैन। तर, यदि स्वास्थ्यकर्मीले तपाईंको लक्षणहरू जाँच गरेर तुरुन्तै उपचार गराइहाल्न नपर्ने पुष्टि गर्नुभएको छ भने, तल दिइएका उपायहरूले मद्दत गर्न सक्छन्:
सुत्नुभन्दा केही घण्टा अघि वा लामो यात्रामा निस्कनुअघि झोल पदार्थ कम पिउनुहोस्, तर दिनभरिमा भने पर्याप्त मात्रामा पानी वा झोल कुरा पिइराख्नुहोस्।
यदि चिया, कफी, कोला, इनर्जी ड्रिंक्स र रक्सीले गर्दा छिटो-छिटो पिसाब लाग्ने वा पिसाब रोक्न गाह्रो हुने समस्या बढ्छ भने यस्ता कुराहरू कम गर्नुहोस्।
एकैपटक धेरै मात्रामा झोल कुरा नपिउनुहोस्; बरु दिनभरि अलि-अलि गर्दै पिउनुहोस्।
बल नगरिकन, आरामले समय लिएर पिसाब फेर्नुहोस्।
पिसाब फेरिसकेपछि पनि पिसाबथैली भरिएकै जस्तो लाग्छ भने, केही छिन पर्खेर फेरि पिसाब फेर्ने कोसिस गर्नुहोस्।
प्रशस्त फाइबरयुक्त खाना खाएर, ठिक्क मात्रामा पानी पिएर र सक्रिय रहेर कब्जियत हुनबाट बच्नुहोस्।
तपाईंले कति पटक पिसाब फेर्नुहुन्छ, राति कति पटक उठ्नुपर्छ, कत्तिको हतारो हुन्छ, पिसाब चुहिन्छ कि चुहिँदैन र दिनभरिमा कति झोल पदार्थ पिउनुहुन्छ भन्ने अभिलेख राख्नुहोस्।
आफूले खाइरहेका औषधिहरूबारे डाक्टरसँग परामर्श गर्नुहोस्, किनकि रुघाखोकीका केही औषधि, एन्टीहिस्टामिन (antihistamines - एलरजीको औषधि), एन्टिडिप्रेसन्ट (antidepressants - डिप्रेसनको औषधि) र Diuretics (पिसाब बढाउने चक्की) ले पिसाबसम्बन्धी लक्षणहरूलाई अझ बिर्गान सक्छन्।
नियमित रूपमा शारीरिक रूपमा सक्रिय रहनुहोस् र स्वस्थ तौल कायम राख्नुहोस्।
लक्षणहरू बिग्रिँदै गएमा, गैर-प्रमाणित जडीबुटी वा "प्रोस्टेट" सम्बन्धी उत्पादनहरू निरन्तर प्रयोग गर्नुको साटो समयमै डाक्टरलाई देखाएर जाँच गराउनुहोस्।
दिनभरि जानीजानी पानी नपिई नबस्नुहोस्, किनकि यसले गर्दा शरीरमा पानीको कमी (dehydration), कब्जियत र पिसाबको संक्रमण हुन सक्छ। औषधिले पार्ने असर र साइड इफेक्टबारे थाहा नपाई अरू कसैको प्रोस्टेटको औषधि प्रयोग नगर्नुहोस् वा जडीबुटीजन्य उपचार सुरु नगर्नुहोस्।
उपचार
स्वास्थ्य परीक्षण गर्दा पिसाबसम्बन्धी लक्षणहरू र तिनले दैनिक जीवनमा पारेको प्रभावबारे सोधपुछ गर्न सकिन्छ। यसका साथै पिसाबको जाँच, पेट तथा बाहिरी गुप्ताङ्गको जाँच, र प्रोस्टेटको अवस्था जाँच्न मलद्वारको परीक्षण गर्न सकिन्छ। स्वास्थ्यकर्मीले PSA रगत परीक्षणबारे पनि छलफल गर्दै यसका फाइदा र सीमाहरू बुझाउन सक्नुहुन्छ। पिसाब रोकिने, पटक-पटक संक्रमण दोहोरिने, मिर्गौलामा पथरी हुने वा मिर्गौला खराब हुन सक्ने जोखिम देखिएमा सामान्यतया मिर्गौलाको कार्यक्षमता परीक्षण गरिन्छ।
सबैलाई तुरुन्तै उपचारको आवश्यकता पर्दैन। खासै अप्ठ्यारो नपारेका सामान्य लक्षणहरूलाई जीवनशैली सम्बन्धी परामर्श र नियमित फलो-अप मार्फत निगरानीमा राख्न सकिन्छ। उपचारको चयन लक्षणको गम्भीरता, प्रोस्टेटको आकार, हुन सक्ने जटिलता, अन्य स्वास्थ्य समस्या र व्यक्तिको रोजाइमा भर पर्छ।
उपचारका विकल्पहरूमा निम्न पर्न सक्छन्:
प्रोस्टेट र पिसाबथैलीको मुखलाई खुकुलो बनाउने औषधिहरू: यिनले पिसाबको बहावलाई तुलनात्मक रूपमा छिटो सुधार्न सक्छन्, तर रिंगटा लाग्ने, रक्तचाप एकदमै घटाउने वा वीर्य स्खलनमा परिवर्तन आउने जस्ता असरहरु पनि हुन सक्छन्।
प्रोस्टेटको आकार बिस्तारै घटाउने औषधिहरू: प्रोस्टेट धेरै ठूलो भएको अवस्थामा यी उपयुक्त हुन सक्छन्। यिनले काम गर्न अलि बढी समय लिन्छन् र यौन क्षमतामा असर पार्न सक्छन्।
मिश्रित उपचार (Combination treatment): कतिपय व्यक्तिलाई एकभन्दा बढी प्रकारका औषधिको प्रयोगबाट बढी फाइदा पुग्छ।
पिसाब रोक्नै धौ-धौ हुने वा ओभरएक्टिभ ब्ल्याडर (overactive bladder) का लक्षणहरूको उपचार: पिसाबथैली सुरक्षित रूपमा रित्तिएको छ कि छैन भनेर जाँच गरेपछि मात्र यस्तो उपचार गर्ने विचार गरिन्छ।
युरीनरी क्याथेटर (पिसाबको नली): पिसाबथैली आफैँ रित्तिन नसकेको अवस्थामा केही समयका लागि वा लामो समयसम्म पिसाबको नली राख्नुपर्ने हुन सक्छ।
विभिन्न मेडिकल प्रविधि वा शल्यक्रिया: यसले पिसाबको बहाव रोकिरहेको प्रोस्टेटको तन्तुहरुलाई हटाउने, खुम्च्याउने वा पछाडि धकेल्ने काम गर्छन्। यसमा मूत्रनलीबाट गरिने शल्यक्रिया, लेजर प्रविधि, वाटर-वेपर प्रविधि (water-vapour treatment), इम्प्लान्ट (implants) र अन्य कम चिरफार गरिने विधिहरू पर्छन्।
औषधि खाँदा पनि लक्षणहरू गम्भीर नै रहेमा, पिसाब रोकिने समस्या भएमा, पटक-पटक संक्रमण दोहोरिएमा, पिसाबथैलीमा पथरी बनेमा, मिर्गौलाको कार्यक्षमतामा असर परेमा वा फाइदा र जोखिमबारे छलफल गरेपछि बिरामी स्वयंले कुनै बिधि रोजेमा यो शल्यक्रिया वा अन्य प्रविधि अपनाउने विचार गर्न सकिन्छ।
निको हुन लाग्ने समय, रगत बग्ने सम्भावना, वीर्य स्खलन, लिङ्गको उत्तेजना, पिसाब रोक्ने क्षमता र पछि फेरि उपचार चाहिन सक्ने सम्भावनाका हिसाबले यी प्रविधिहरू एक-आपसमा फरक हुन्छन्। कुन-कुन विकल्पहरू उपलब्ध छन् र कुन उपयुक्त हुन्छ भन्नेबारे आफ्नो युरोलोजी विशेषज्ञ (युरोलोजिस्ट) संग राम्ररी छलफल गर्नुपर्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
के मेरो पिसाबसम्बन्धी समस्या प्रोस्टेट ग्रन्थी बढेर भएको हो कि अरू नै केही कारणले?
के जाँच गर्दा मेरो प्रोस्टेट ग्रन्थी बढेको वा अस्वाभाविक छ?
के मैले पिसाबको जाँच, मिर्गौलाको जाँच वा PSA रगत परीक्षण गराउनुपर्छ?
PSA रगत परीक्षण गराउनुका फाइदा र सीमाहरू के-के हुन्?
के मेरो पिसाबथैलीबाट पिसाब राम्ररी खाली भइरहेको छ?
के मैले खाइरहेका कुनै औषधिले गर्दा यो समस्या झन् बढेको हुन सक्छ?
के तुरुन्तै औषधि नखाई मेरा लक्षणहरूको निगरानी मात्र गरेर राख्न सकिन्छ?
मेरो लागि कुन औषधि सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छ, र मैले कुन-कुन असरहरू (side effects) मा ध्यान दिनुपर्छ?
के यो उपचारले लिङ्ग उत्तेजित हुने (erection) वा वीर्य झर्ने (ejaculation) प्रक्रियामा असर पार्न सक्छ?
पिसाबको नली (catheter) हाल्ने, अन्य उपचार गर्ने वा शल्यक्रिया (शरीर काटेर गरिने उपचार) कहिले गर्नुपर्छ?
हाम्रै वरपर कुन-कुन उपचारका विकल्पहरू उपलब्ध छन्?
कस्ता लक्षणहरू देखिएमा म तुरुन्तै अस्पताल गइहाल्नुपर्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, PHC, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।