जापानिज इन्सेफलाइटिस (Japanese encephalitis)
जापानिज इन्सेफलाइटिसलाई छोटकरीमा 'जेई' (JE) पनि भनिन्छ। यो संक्रमित क्युलेक्स (Culex) जातको लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने भाइरसको संक्रमण हो। यसले गर्दा मस्तिष्क (दिमाग) सुन्निने गम्भीर समस्या हुन सक्छ। धेरैजसो मानिसमा यसको कुनै लक्षण देखिँदैन, तर केहीमा भने यो रोग निकै घातक हुन सक्छ। यो रोग एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सीधै सर्दैन।
खतराका संकेत
ज्वरोसँगै निम्नमध्ये कुनै पनि लक्षण देखिएमा बिरामीलाई तुरुन्तै अस्पताल लैजानुहोस्:
अलमलिनु, अनौठो व्यवहार गर्नु वा उठाउनै गाह्रो हुने गरी अचेत हुनु
जिउमा कम्पन (झट्का/ मिर्गी दौरा ) आउनु
कडा टाउको दुख्नुका साथै बारम्बार बान्ता हुनु वा घाँटी कडा हुनु
अचानक हातखुट्टा कमजोर हुनु, चलाउन नसक्नु वा हिँड्न गाह्रो हुनु
बोल्न, निल्न वा सास फेर्न गाह्रो हुनु
बेहोस हुनु वा अचेत (कोमा) हुनु
अवस्था छिट्टै बिग्रिँदै जानु वा बिरामी अत्यन्तै कमजोर देखिनु
यी लक्षणहरू दिमाग सुन्निएको, मेनिन्जाइटिस भएको वा अन्य कुनै गम्भीर संक्रमणका संकेत हुन सक्छन्। कडा खालको जेई (JE) ज्यानघातक हुन सक्छ। यो रोग निको भएका केही व्यक्तिहरूमा पनि पछि हिँडडुल, बोलाइ, स्मरणशक्ति, व्यवहार वा सिकाइमा सधैँका लागि समस्या रहन सक्छ।
लक्षणहरू
सुरुवाती चरणमा देखिने लक्षणहरू:
अचानक उच्च ज्वरो आउनु
कडा टाउको दुख्नु
वाकवाकी लाग्नु वा बान्ता हुनु
अत्यधिक थकान वा कमजोरी महसुस हुनु
जिउ वा मांसपेशी दुख्नु
संक्रमण दिमाग (मस्तिष्क) सम्म पुगेमा देखिने लक्षणहरू:
अलमलिनु, मानिस वा ठाउँ नचिन्नु वा अनौठो व्यवहार गर्नु
बोल्न वा प्रतिक्रिया दिन गाह्रो हुनु
घाँटी कडा हुनु (यताउति हल्लाउन गाह्रो हुनु)
कम्पन (झट्का) आउनु, विशेष गरी बालबालिकामा
हातखुट्टा कमजोर हुनु वा चलाउनै नसक्नु
हात काम्नु वा शरीरको सन्तुलन बिग्रिनु
अत्यधिक निद्रा लाग्नु, बेहोस हुनु वा कोमामा जानु
ज्वरो आउनु र टाउको दुख्नु सामान्य भाइरल संक्रमणका लक्षण पनि हुन सक्छन्। त्यसैले, लक्षण हेरेर मात्रै जापानिज इन्सेफलाइटिस भएको हो भनी पक्का गर्न सकिँदैन।
घरमै गर्न सकिने हेरचाह
यसको जोखिमबाट बच्न निम्न उपायहरू अपनाउनुहोस्:
बालबालिकाले नेपाल सरकारको नियमित खोप तालिकाअनुसार जेई (JE) खोप लगाएका छन् कि छैनन् पक्का गर्नुहोस्।
सुत्दा सधैँ झुलको प्रयोग गर्नुहोस्।
शरीरका हातखुट्टा राम्ररी ढाकिने लुगा लगाउनुहोस्।
खुला छालामा लामखुट्टे भगाउने मलम वा लोसन (Mosquito Repellent) लगाउनुहोस्।
सम्भव भए झ्यालढोकामा जाली हाल्नुहोस् र लामखुट्टे नियन्त्रण गर्ने सुरक्षित उपायहरू अपनाउनुहोस्।
घर वरिपरि लामखुट्टे लाग्न सक्ने ठाउँमा पानी जम्न नदिनुहोस्।
गम्भीर लक्षण देखिँदा घरेलु उपचारमै अलमलिएर वा साधारण ज्वरो मात्र हो भनेर अस्पताल जान ढिलो नगर्नुहोस्। जेईबाट बच्ने सबैभन्दा मुख्य उपाय भनेकै खोप लगाउनु र लामखुट्टेको टोकाइबाट जोगिनु हो। नेपालमा जेई खोप राष्ट्रिय बालखोप कार्यक्रमअन्तर्गत निःशुल्क उपलब्ध छ।
उपचार
जापानिज इन्सेफलाइटिसलाई पूर्ण रूपमा निको पार्ने कुनै निश्चित एन्टिभाइरल औषधि छैन। त्यसैले, यो रोगको शंका लागेका बिरामीलाई अस्पतालमै भर्ना गरेर कडा निगरानीमा राख्नुपर्छ। अस्पतालमा गरिने उपचारमा नसाबाट दिइने तरल पदार्थ (सलाइन), अक्सिजन, कम्पन रोक्ने औषधि, कृत्रिम श्वासप्रश्वासको व्यवस्था, र दिमागमा बढेको दबाब वा सुन्निने समस्या कम गर्ने उपचारहरू समावेश हुन सक्छन्।
यो रोग लागेको पक्का गर्न रगत जाँच, ढाडबाट पानी (Cerebrospinal Fluid) को परीक्षण, दिमागको स्क्यान (जस्तै: MRI वा CT Scan) वा अन्य आवश्यक परीक्षणहरू गर्नुपर्ने हुन्छ। यो रोगबाट पूर्ण रूपमा निको हुन लामो समय लाग्न सक्छ। केही बिरामीलाई निको भइसकेपछि पनि फिजियोथेरापी, बोली सुधार्ने थेरापी, दैनिक कामहरू गर्न सिकाउने (अकुपेसनल) थेरापी वा स्नायुरोग विशेषज्ञ (Neurologist) को लामो समयसम्मको रेखदेख आवश्यक पर्न सक्छ।
डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू
- के यी लक्षणहरू इन्सेफलाइटिस वा मेनिन्जाइटिसका हुन सक्छन्?
- यो रोग लाग्नुको कारण पत्ता लगाउन कुन-कुन जाँच वा परीक्षणहरू गर्नुपर्छ?
- के बिरामीलाई अस्पतालमै भर्ना गरेर कडा निगरानीमा राख्नुपर्ने हुन्छ?
- बिरामीमा देखिने कम्पन (झट्का), सास फेर्ने समस्या वा दिमाग सुन्निने अवस्थाको उपचार कसरी गरिन्छ?
- के यो रोग निको भइसकेपछि पनि पछि हिँडडुल, बोली, स्मरणशक्ति वा सिकाइमा असर पर्न सक्छ?
- के बिरामीका लागि पुनर्स्थापना (थेरापी) उपचार वा नियमित फलो-अप जाँचहरू आवश्यक पर्छन्?
- मेरो बच्चाले जापानिज इन्सेफलाइटिसको खोप पूरा पाइसकेको छ कि छैन भनेर कसरी थाहा पाउने?
- आफ्नो परिवारलाई लामखुट्टेको टोकाइबाट जोगाउन मैले के-कस्ता उपायहरू अपनाउनुपर्छ?
नेपालमा उपचारको बाटो
नेपालमा लक्षण गम्भीर, बढ्दै गएको, चिन्ताजनक वा निको नभएको छ भने नजिकको स्वास्थ्य चौकी, PHC, क्लिनिक वा अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्। अघिल्ला prescription, test report, allergy जानकारी र हाल खाइरहेका औषधि साथमा लैजानुहोस्। खतराका संकेत छन् भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल जानुहोस्।
महत्त्वपूर्ण सूचना
यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
यो निर्देशिका सुधार्न सहयोग गर्नुहोस्
के तपाईंले यस निर्देशिकामा कुनै त्रुटि देख्नुभयो वा यसबारे हामीलाई कुनै सुझाव दिन चाहनुहुन्छ? HamroSwasthya टोलीलाई सन्देश पठाउनुहोस्।